Familie, ekteskap og bryllup i ei brytningstid.

Var livet på 1500-talet ein evig strid? Kjeldene frå denne tida gjev oss eit bilde av kvardagen prega av nabokrangel, arvestrid og odelstvistar. Kanskje var stryningane verre enn andre i så måte? Sannsynlegvis ikkje - men årsaka til dette bildet heng saman med at offentlege (tinglyste) brev og rettsdokument utgjer tyngda av kjeldene frå denne tida. Slike dokument var det einaste prov på t.d. ein bruk- eller eigedomsrett. Derfor har dei blitt teke godt vare på.
Men i rettsdokumenta finn vi og glimt frå dagleglivet utanom forhandligane på tinget. Denne artikkelen tek utgangspunkt i eit arvebyte på Ytre-Eide 19. Oktober 1585 og prøver å avdekke ulike forhold rundt familie og ekteskap. Sjølve arvebytet er utferda som eit offentleg brev frå fut, prest og 10 edsvorne menn. Orginalen er idag i manuskriptsamlinga til Universitetsbiblioteket i Bergen.
Arvebytet er ikkje omtala tidlegare. Det er derfor på sin plass å presentere partane. Den avdøde er Anders Torkjellsson (Torgelsson, Torgiersson, Torkieldsson) Ytre-Eide, truleg død same år (1585). Enkja er Anne Olsdotter og dei andre arvingane er ektefødd son Anders Andersson og så sju såkalla "frillebørn" - Håvard, Sjur Glomnes, Marit Vik g.m Jens Pedersen Vik, Brit g.m Hans Clausen Kyrkjeeide, Karin Nedre-Berg, Ingeborg g.m Peder Kyrkjeeide og Ellen Kyrkjeeide (Kyrkjeeide er skreve Kirkeid i dokumentet). Dei tvistane som er omtala i bygdeboka Innvik-Stryn band III,2 s. 533-539 har nok si rot i dette skiftet - men vi skal la desse stridane ligge.

Eit brokut familiebilde.

Anders Torkjellson høyrer vi først om i 1543, men han er då truleg inne i sitt tredje ekteskap/sambuarskap av til no fire kjende.
Andre dokument fortel at han først vart gift med ei enkje som heitte Gurraa (Guro). Ho var enkje etter Ole Eriksson som var farbror til Arne Jonsson nemnd på Ytre-Eide i 1520-22. Ole døyr og Guro gifter seg opp att med Anders Torkjellsson og dei får eit barn saman - truleg døyr både Guro og barnet tidleg.
Ein gong før 1532 gifter Anders Torkjellsson (heretter Anders) seg med Anne Eriksdtr. Rygg (Gloppen) - eit av dei 'betre gifta' i Nordfjord. Det einaste barnet som vi veit om frå dette ekteskapet er Anders Andersson - den ektefødde sonen i arvebytet.
Truleg døyr Anne Eriksdtr. også etter eit kort samliv for brevet seier Anders "anamede ttil sig en erlig vberøcted pige" dvs. tok til seg ei ærleg uberørt pike - namnet hennar er ukjent. Saman lever dei som sambuarar i 33 år "ligesom hun haffde verritt hans Ecte hustru vdii 33 aar" og dei får 11 barn saman. I 1585 er altså sju av desse i live.
Deretter kring 1565 gifter han seg så med Anne Olsdotter (enkja i arvebytet) og dei lever saman i eit "erlligtt Etteskab vdii samffelde 19 aar" til Anders døyr i 1584/85. Dette ekteskapet var truleg barnlaust. Fleire dokument omtalar Anders som særs gammal - "graa herrde alderdom" og på slutten måtte han stellast som eit lite barn: "..med vasken oc anden renlighed ligesom med itt barn dett intte kan actte sig sielf". Vi kjenner ikkje kva den forventa levealderen var på 1500-talet, men midt på 1700-talet var den rundt 35 år (mot 77 år idag). Truleg var levealderen endå lavare på 1500-talet, og i folks auge vart ein 'gammal' langt tidlegare enn idag.
Sjeldan blir ei bondefamilie frå 1500-talet synleggjort som denne - oftast kjenner vi berre namnet på husbonden. Vi finn også at fleire trekk frå familiesituasjonen slik den var heilt fram til 1800-talet: med mange fødslar, hyppige dødsfall i ung alder og oppattgifting.

Ekteskap og ektefødd.

Brevet gjev oss eit visst innblikk i synet på ekteskapet og skikkane rundt ekteskapsinngåinga.
Eit ekteskap var gyldig dersom partane hadde inngått ein bindande avtale om ekteskap (eit festarmål) med vitne tilstades. Samtidig skulle medgifta avtalast. Vigsla fungerte som ei kyrkjeleg stadfesting, men den vart ikkje oppfatta som ekteskapsstiftande (før etter 1589). I tre av samliva hadde Anders inngått ekteskap etter lova, men det lengste og mest fruktbare samlivet (33 år og 11 barn) var ikkje det. Brevet fortel at Anders og "pigen" levde saman i hushaldning som om ho hadde vore "hans ecte hustru". Barna i dette sambuarskapet er då uektefødte barn.
I dokumentet blir barna omtala som "frillebørn" men det er kanskje sognepresten (Morten Pedersøn) eller medhjelparen (Jacob Hanssøn) sine ord. Det faktum at dei fleste barna ser ut til å vere 'godt gift' på nabogardane viser at foreldra sin ekteskaplege status har hatt lite å seie for barna sin sosiale status.
Derimot stille barn utanfor ekteskapet klart svakare enn barn fødd i ekteskapet med omsyn til arv. I skiftet vert barna til Anders og "pigen" omtala som "skielgene ffriilebørn". Skielgene er gamalnorsk og tyder ektefødd. 'Eit skilgent frillebarn' er begrepsmessig umogeleg! Er dette utslag av begrepsforvirring eller er det meining i denne motseiinga? Noko seinare (1600-1700 talet) fekk ein omgrepet 'å lyse i kull og kjønn'. Kyrkja gjorde med andre ord 'uekte barn' halvt ekte og eit barn utanfor ekteskap kunne dermed arve halvparten så mykje som eit ektefødd. Kanskje er det dette skrivaren vil fortelje med å kalle frillebarna for ektefødde (skilgene).
I bytet får kvar av "frillebarna" gardpartar (i Rodberg? og Kyrkjeeide) til ein verdi av ½ laup smør "som sallig Anders Yttreed dennem sielff skengtte paa Tinget Ano 84". Kva den ektefødde Anders Andersson får veit vi ikkje då denne delen av brevet manglar. Frå andre dokument veit vi at han arva ein del gardpartar frå mora - Anne Eriksdtr. Rygg. Gardane vart på denne tida normalt skyldsett (verdsett) i smørskyld, og jord tilsvarande ½ laup var storleiken på eit bruk noko mindre enn middels. Ein ½ laup smør er omlag 7,5 kg.

Ekteskapsinngåing og bryllupsskikkar.

Det siste ekteskapet er inngått rundt 1565 og ser ut til å vere gjennomførd både etter kyrkja, lova og tradisjonen sine påbod. Anne Olsdotter og Anders vert trulova på garden åt far hennar. Etter ekteskapsordinansen som kom vel 20 år seinare (1582/1589) vart offentleg truloving med prest og vitner påbode og no vart også vigsla ekteskapsstiftande. Sidan trulovinga skjedde på farsgarden til brura har det nok vore halde festarøl der slik skikken var.
Etter trulovinga kom bryllup og vigsel. I arvebytet skal Anne Olsdotter ha det ho fekk med seg i heimefylgje (uspesifisert) og det ho fekk frå Anders i bryllupsgåve, benkegåve og morgongåve. Det er mulig at desse gåvene var 1½ laup i Brynestad, ei oppred seng med hest og pengar. Det blir sagt at "doctter Jens Skelldrop" var vitne på at Anders gav denne delen av Brynestad til Anne Olsdotter. "doctter Jens Skelldrop" er Jens Pedersen Skjeldrup superintendent (biskop) i Bergen i tida 1557-83. Kan dette tyde på at vigsla og bryllupsfesten vart halden i Bergen?
Benkegåva var ei gåve som gjerne vart gitt til brura sin heim før vigsla som eit teikn på at no var ho løyst frå benken dvs. heimen. Benkegåva ser i dette tilfellet å vere gitt til brura, og då i den andre tydinga av benkegåve - ei gåve som brura fekk når ho sat i brurebenken.
Morgongåve er ein tradisjon som framleis er ved lag og kjend for dei fleste.
Skiftet fortel også at dei barna ("frillebarna") som ikkje har fått bryllupskost eller heimefylgje skulle få det no. Bryllupskosten var 9 mæler korn dvs. omlag 364 liter. Ut frå skiftet vert og teke to kyr og eit ungnaut og gitt til tre av barna. Dette er muligens det manglande heimefylgjet deira. Bryllupskost og heimefylgje blir her altså utbetalt opptil eit par tiår etter bryllupet. Dette viser at dette var ein sterk tradisjon som helst ikkje skulle brytast. Bryllupskosten - omlag 364 liter korn - vil eg tru skulle nyttast til å bryggje øl.

Kva fortel brevet oss

Dei omtalte familiane tilhøyrer den øvste delen av lokalsamfunnet sosialt og økonomisk. Det er derfor vanskeleg å seie kor representative desse er for den 'normale' nordfjordfamilia på 1500-talet. Økonomien styrde storleiken på heimefylgjet og brudgomen sine ulike gåver. Men haldningane som kjem til uttrykk i brevet og tradisjonane som ligg bak skikkane var nok av meir almenn karakter.

Ein parantes på tampen.

I skiftebrevet nemner også fire "apelle haffue", og at desse vart planta i tida Anders levde saman med "frilla" altså ca. 1530-1560. Kanskje er dette eit av dei tidlegaste prov på fruktdyrking i Nordfjord? Desse eplehagane var nok ettertrakta fordi det er det einaste Anders byter mellom barna -"sallig Anders sielff bytte dennem emellom, der hand en leffde".

Kjelder:

Diplom frå Ytre-Eide 1543, 1561, 1560-åra, 1578, 1585 alle orginalane ved Universitetsbiblioteket i Bergen.
Jacob Aaland: Nordfjord frå gamle dagar til no. Band III,2 Innvik-Stryn.
Rolf Fladby: Norsk Historisk Leksikon 1500-1850
Ståle Dyrvik: Norsk Økonomisk Historie Band 1 1500-1850