Gå til Innhald , neste kapitttel

KAPITTEL 1 INNLEIING

1.1 Eit nordvesteuropeisk hushald

Teorien om eit bestemt hushaldsmønster i det førindustrielle Nordvest-Europa har fem hovudelement: i) Det enkle familiehushaldet er i fleirtal, ii) giftermålsalderen er høg, iii) aldersskilnaden mellom ektemakane er liten, iv) tenarane i hushaldet er mange og v) skyldfolka er få. Desse karaktertrekka vart formulert av Peter Laslett i Cambrigde Group of Population History and Social Structure på slutten av 60-talet[1]. Teorien var eit produkt av empirisk og analytisk nybrottsarbeid. Kjeldematerialet var engelske folketeljingar. Tidlegare erkjenningar vart snudd opp ned og ny kunnskap etablert: Den myteomspunne storfamilia var nesten fråverande i det førindustrielle Vest-Europa, og dette hadde fylgjande implikasjon: Industrialiseringa skapte ikkje den "moderne kjernefamilia" med mor, far og born.

Noreg har frå starten av vore inkludert i teorikomplekset, sjølv om det empiriske grunnlaget for dette var og er ujamnt[2]. Delar av det analystiske verktøyet er nytta mot norsk materiale[3]. I ulik grad har desse granskingane drøfta sine resultat i høve til den europeiske bakgrunnen og det teoretiske utgangspunktet. Med basis i nokre av desse norske granskingane fell det såleis naturleg å spørje: Er teorien om det nordvesteuropeiske hushaldsmønsteret gyldig for det førindustrielle Noreg? Dette er den overordna problemstillinga.

1.2 Oppbygging av oppgåva

Skilnaden i omfang mellom den overordna problemstillinga og ei storfagsoppgåve krev avgrensingar. Kapittel 2 klargjer desse innskrenkingane med omsyn til teorien, tidsperspektivet, geografien og den analytiske djupna og breidda.

Kvart av teorielementa vert drøfta i eigne kapittel. Kapittel 3 drøftar hushaldsstrukturen, kapittel 4 giftermålsalderen og kapittel 5 aldersskilnaden mellom ektemakane. Desse kapitla byggjer på eksisterande litteratur - utvalde hovudfagsoppgåver frå Universitetet i Bergen, ei doktoravhandling, spesialartiklar - og Norges Offisielle Statistikk (NOS). I kapittel 6 er fokus sett på tenarane og deira høve til hushaldet. I kapittel 7 vert slektskomponenten gjennomgått. Kjeldegrunnlaget for denne delen av analysa er i hovudsak folketeljinga i 1801. I kapittel 8 vert trådane freista dregne saman og i kapittel 9 vert nokre mogelege vegar vidare presentert.

Oppgåva har dermed fire siktemål: Klarleggje teorien og metoden, presentere norske granskingar og synsmåtar, analysere eit eige kjeldemateriale der granskingane er få i høve til teorien og prøve resultata - frå litteraturen og kjeldeanalysa - mot teorien.

Gå til Innhald , fø kapittel , neste kapitttel

KAPITTEL 2 AVGRENSING, KJELDER OG METODE

2.1 Utvelging av komponentane i teorikomplekset

Innleiingsvis er teorikomplekset delt i fem hovudelement. Denne grupperinga er i hovudsak Peter Laslett si eiga inndeling i boka Family life and illicit love in earlier generations.[4] Det femte teorielementet - hosbuande slekt - er henta frå boka Family forms in Historic Europe av Richard Wall og Peter Laslett.[5] Det fins og andre inndelingar i høve til dette i litteraturen[6], men eg har valt valt å nytte førstnemnde sidan dei norske granskingane baserer seg på litteraturen frå 1972 og 1977 og på grunn av vanskar med tilgangen til dei nyaste publikasjonane. Sentral i teoribygginga er òg John Hajnal med artikkelen European Marrige Patterns in Perspective frå 1965.[7] I innleiinga til kvart kapittel vil det aktuelle teorielementet bli ytterligare presisert, avgrensa og delvis reformulert som hypotese når dette er mogeleg og føremålstenleg. Den delen av teorien som tenderer mot ein sosialieringsteori, og i siste instans ein almenn kulturteori - kva konstituerer det vestlege ("Westerness") - vil ikkje bli drøfta her.

2.2 Tidsdimensjonen

Den første industrialiseringsbølgja i Noreg tok til kring 1850.[8] Difor er berre granskingar som har nytta kjeldemateriale i tida før 1850 er valt ut - nærare bestemt 1701-1828. Folketeljinga i 1801 blir rekna som den einaste nominative teljinga frå "eigentleg førindustriell tid".[9] Fylgjeleg dannar ho basis for 6. kapittel om tenarane og 7. kapittel om hosbuande slekt. Folketeljinga i 1865 er trekt inn i drøftinga i kapittel 3, for å vurdere i kva grad det fins utviklingstrekk.

2.3 Geografisk innsnevring - norske granskingar

Analysa av hushaldsstrukturen er representert ved Rendalen, Etne og Stor-Sandnes (Sandnes og delar av Høyland) og seks område i Møre og Romsdal (Vanylven, Hjørundfjord, Haram, Nesset, Sunndal, Aure). Giftermålsalder og aldersskilnad er analysert på grunnlag av granskingar frå Rendalen, Bø, Avaldsnes, Etne og Hamre. Rendalen og Etne er og trekt inn når det gjeld analysa av teneste- og slektskomponentane i teorien. Vestlandet er såleis best representert, og i noko grad er talmateriale for heile denne landsdelen trekt inn for å teste representativiteten av einskildgranskingane. I desse tilfella er òg Vestlandet samanlikna med dei andre landsdelane.

Større samanhang m.o.t datamateriale mellom kapitla hadde vore ynskjeleg, men det er vanskeleg på grunn av at det ikkje fins ei einskild gransking som har analysert alle teorielementa. Sogner har flest komponentar med for Rendalen, men heller ikkje denne granskinga er komplett i høve til Laslett sitt analyseopplegg.

Sidan granskingar frå Vestlandet utgjer tyngda av kapittel 3, 4 og 5, byggjer òg kapittel 6 og 7 på materiale frå denne regionen. I denne fasen har eg vurdert val av "rett" område innafor regionen som mindre viktig og derfor er valet delvis bestemt av ei personleg tilknytning til to prestegjeld på Vestlandet. Sund prestegjeld i Søndre Bergehus Amt omfatta i 1801 sokna Fjell, Sund, Møkster og Austevoll med tilsaman 3985 innbyggjarar. Idag tilsvarar dette området kommunane Fjell, Sund og nordelege del av Austevoll i Hordaland. Norddal prestegjeld i Nordre Bergenhus Amt omfatta Norddal sokn med anneksa Sunnylven og Geiranger med tilsaman 2454 personar. Dette tilsvarar idag Norddal kommune og søraustlege del av Stranda kommune i Møre og Romsdal.

Desse to prestegjelda er på fleire måtar ytterpunkta på Vestlandet. Områda i Sund har Nordsjøen som nabo i vest og skipsleia i aust med byen Bergen i overkomeleg roavstand. Kombinasjonen av fiske og jordbruk var sentral i tilpassinga. Skipsleia og avstanden til byen gav næringsmuligheiter utan direkte tilknytning til primærnæringane. Norddal ligg inst på Sunnmøre ved foten av Trollheimen og Reinheimen - avstanden frå fjord til fjell er kort. Jordbruket hadde ei sentral stilling i tilpassinga - men vilkåra var ulike. Dei sentrale gardane ved fjordenden av dalane hadde gode tilhøve for korndyrking. For gardane på berghyllene langsetter fjorden er fedrifta viktigast. Byen var ei jekteferd unna - Bergen og Trondheim var like langt borte. Ålesund hadde fått ladestedsprivilegium i 1793, altså berre nokre år før teljinga i 1801. Eg vonar at desse ytterpunkta på Vestlandet avspeglar ulike, men representative trekk for heile regionen.

Dei norske områda og regionane er samanlikna med materiale frå England og Nord-Frankrike - kjerneområdet for det nordvesteuropeiske hushaldsmønsteret. Presentasjonen av stoffet er forsøkt gjort på same måte som i basislitteraturen, jamfør punkt 2.1

2.4 Analystisk avgrensing

Laslett sin teori har vorte kritisert frå ulikt hald. Kritikken frå m.a Lawerence Stone og Michael Anderson av grunnleggjande metodisk og vitskapsfilosofisk karakter vert ikkje vidareførd her.[10] I denne omgong aksepterer eg teorien slik han er, men prøver han mot norske kjelder for å finne ut om han er gyldig. Siktemålet vert dermed ikkje berre å finne "unntak frå reglane" - for dei fins nok. I tillegg vil eg freiste å forklare kvifor variasjonen eller avvika fins. Unntaka eller variasjonane som eventuelt dukkar opp gjennom analysa vil dermed kunne danne grunnlag for vidare arbeid med nyanseringar og modifikasjon av teorielementa. Nedbryting av kjeldematerialet i økonomiske, sosiale og regionale komponentar vert prinsippet for å oppnå falsifikasjon av teorielementa.

Hosbuande slekt og tenarar i hushaldet er i hovudsak analysert på basis av folketeljinga i 1801 for prestegjelda Sund og Norddal. Det er den elektroniske utgåva av teljinga som er nytta. Denne er gjeve ut av Historisk Institutt, Universitetet i Bergen. Til dette arbeidet har dataprogammet CensSys vore det viktigaste verktyet.

I oppgåva er det ikkje laga rom for inngåande kjeldekritikk - nokre kjeldeproblem er nemnd i innleiinga til kapittel 6 og 7. Der fins fleire problem som kunne ha vore diskutert - viktigast er kanskje sjølve inndelinga i hushald (familiar) i 1801-teljinga. Teljarane i dei ulike regionane kan ha fylgd ulike prinsipp - dersom dei hadde noko! Aldersfordelingar er nytta fleire stader i analysa. Alderen må vere feil ved fleire høve - noko opphopinga på einskilde partal vitnar om.

Gå til Innhald , førre kapittel , neste kapitttel

KAPITTEL 3 DOMINERER DET ENKLE FAMILIEHUSHALDET?

".. the present state of evidence forces us to assume that its organization was always
and invariably nuclear unless the contrary can be proven..."
- Peter Laslett[11]

3.1 Avgrensing av teorielementet

Det første elementet i teorien gjeld hushaldsforma. Det enkle familiehushaldet eller kjernefamiliehushaldet var den dominerande hushaldstypa i førindustriell tid i Nordvest-Europa, i motsetnad til i sør og aust der utvida- og fleirfamiliehushald var meir vanleg, hevdar Laslett. Desse hushaldstypane er grupper i Laslett sitt klassifikasjonssystem. Ei oversetting av dette klassifikasjonssystemet fins i vedlegg A.

For å underbygge desse påstandane nyttar Laslett fleire analysemåtar og statistiske mål. a) Hushaldstruktur[12]: frekvensfordeling av hushaldstypane i klassifikasjonssystemet; b) Hushaldstorleikar målt i medel hushaldstorleik (MHS), median, variansmål og presentert i frekvensfordelingar; c) Hushaldssamansetning: indeks- og prosentfordeling av personkomponentane - hovudperson, make, barn, slekt osb., d) Hovudpersonsrate - graden av nuklearisering og e) Delen av fleirgenerasjons- hushald ("Generational depth"). I dette kapittelet vil eg fokusere på hushaldstrukturen og knytte dette til Laslett si nullhypotese og implikasjonen: Dominerer det enkle familiehushaldet? Dersom ikkje - kva endringar skjer og kva er drivkreftene i denne prosessen?

3.2 Den mytiske storfamilia

Den franske sosiologen Frederick Le Play si storfamilie -stammefamilia (la famille souche) - var kjenneteikna ved stabilitet, vekt på slektslinja og tradisjonelle verdiar. Foreldra peika ut ein etterfølgjar som budde i heimen saman med maken og barna (tre generasjonar). Syskena til den utpeika måtte flytte ut eller verte buande i foreldreheimen ugifte. Autoriteten låg hos den eldste generasjonen.[13] I Laslett sitt klassifikasjonssystem tilsvarar dette type 5b Attåteining nedover jfr. Vedlegg A. I Le Play sin typologi vart denne familieforma etterfylgd av - la famille instable - den moderne kjernefamilia (mor-far-barn) type 3d i Laslett sitt klassifiksjonssystem. Denne familiaforma var i følgje Le Play eit resultat av manufaktursystemet og industrialiseringa.

3.3 Laslett si nullhypotese

Cambrigde-gruppa si analyse frå 60-talet gjendreiv denne oppfatninga og konkluderte med at det enkle kjernehushaldet var den dominerande hushaldstypa. Etter at fleire granskingar frå Vest-Europa også synte liknande resultat, framsette Laslett påstanden om at hushaldet i Vest-Europa alltid hadde vore av denne typen til det motsette kunne provast.[14] Dette har vorte kalla den nye stereotypen[15] og den nye ortodoksien[16].

Tabell 3.1. Hushald fordelt etter Lasletts klassifikasjonssystem

 Lokalitetar                 1.    2.      3.      4.      5.      6.       Tal  MHS   
                           Einsle  Inga    Enkle   Utvida  Fleir-  Ubestem  Hus        
                             ge    familie hushald familie familie melege   -hald      
                                                   hushald hushald                     
Utval 1 England     1622-   8,5    3,6     72,1    10,9    4,1     0,9                 
(30 lokalitetar)    1821   ( 1,6)  ( 1,2)  ( 2,7)                                      
Frankrike,          1778     1     6       76      14      3       0                   
Longuenesse                                                                            
Heidenreichstein    1793   <-----  75      ------  15      11            -  651        
Rendalen            1762      3,3  0,0     61,4    19,0    16,3    0,0      184        
Rendalen            1801      2,3  3,0     66,3    16,2    12,2    0,0      302  5,58  
Stor-Sandnes        1801        2  0       78      9       11      0        83   4,96  
Etne                1801        0  2       79      14      5       0        272  5,19  
Vanylven            1801        4  0       80      13      3       0        299  4,7   
Hjørundfjord        1801        0  0       78      17      5       0        226  5,5   
Haram               1801        1  0       69      19      11      0        265  5,8   
Nesset              1801        4  0       81      9       7       0        325  5,8   
Sunndal             1801        1  1       59      21      18      0        285  7,4   
Aure                1801        0  0       66      17      17      0        353  7,1   
Stor-Sandnes        1865       15  1       76      4       4       0        376  4,54  
Etne                1865       19  5       74      2       0       0        666  3,92  
Gj.snitt            1801      1,6  0,7     72,9    15,0    9,9     0,0           5,5   
Std.av              1801      1,6  1,1     7,9     4,2     5,3     0,0           1,0   

Kjelder: England og Frankrike, Laslett 1972:85, Laslett 1977:22-23; Heidenreichenstein,
Berkner 1972:400,407;Rendalen, S. Sogner 1979:281,295; Etne, S. Dyrvik 1982:186,194;
Vanylven..Aure, G. Moursund 1994; Stor-Sandnes, O.Tysdal 1990:71,182

Dominerande ("predominates") er eit relativt omgrep. Det er òg litt uklart om dominerande er knytta til heile gruppe 3 eller berre typa (undergruppa) 3b.[17] Kvantifisering av omgrepet dominerande har eg funne for type 3b. I Nordvest-Europa utgjer denne typa kring halvparten av alle hushalda - i Sør- og Aust-Europa kring 1/3 av alle hushalda.[18] Av dei granskingane Laslett legg fram frå England, Frankrike, Belgia og Tyskland ser ein at heile gruppe 3 utgjer mellom 70% og 80% av alle hushalda. I første omgong vil samanlikninga gjelde heile gruppe 3.

Tabell 3.1 viser at det enkle hushaldet er i fleirtal også i dei norske granskingane. For Dyrvik (Etne) og Sogner (Rendalen) var ikkje dette resultatet noko overrasking. For Etne i 1801 og 1865 seier Dyrvik: "Som venta er dei enkle familiehushalda mest utbreidde på båe tidspunkta.".[19] Noko kategorisk verkar det likevel når Sogner for Rendalen i 1801 konkluderer med at ".. husstander av typen ekteskaplig familie-enhet, 3a-d, i overveldende flertall. Dette er helt i overensstemmelse med vanlig erfaring.".[20] Standardavviket for 1801-tala viser at variasjonsbreidda for gruppe 3 er større i Noreg enn i dei 30 granskingane i England frå 1622-1821 (Utval 1). Medelhushaldstorleiken (MHS) i England er 4,75 - medan den er 5,5 i dei undersøkte områda. I Rendalen (båe tidspunkta), Sunndalen og Aure fins det klart fleire utvida og fleirfamiliehushald enn dei andre stadane. Storfamilia i denne tydinga tykkjes ikkje å vere ei heilt framand organisasjonsform.

I Rendalen ser vi frå 1762 til 1801 ei viss forskuving frå utvida og fleirfamiliehushald til enkle familiehushald. I Etne og Stor-Sandnes er det i perioden 1801 til 1865 ein sterk vekst i gruppe 1 og 2 og ei forskuvning frå utvida og fleirfamilie til dei andre gruppene. Dei regionale skilnadane og endringane over tid må granskast nærare for å sjå om desse fenomena kan rokke både ved hypotesa og implikasjonen. Dette vil bli drøfta i dei neste to punkta.

3.4 Gjenopplivning av stammefamilia

Rendalen, Sunndalen og Aure har flest utvida og fleirfamiliehushald, jfr. tabell 3.1. Av desse merkar Rendalen seg ut med flest hushald av typen 5d attåteining nedover. Heile 11% av hushalda er av denne typen, jfr. tabell 3.2. Er stammefamilia likevel ein realitet i delar av Noreg?. Laslett definerer Le Play si stammefamilie som eit fleirfamiliehushald av typen 5b,[21] sjå vedlegg A. Berkner meiner ein slik definisjon er for stringent (p.g.a låg forventa levealder) og utvidar definisjonen av stammefamilie ved å introdusere omgrepa stammefamilie struktur, stammefamilie organisering og stammefamilie utviklingssyklus.[22]

Tabell 3.2 Stammesyklus Ealing, Heidenreichenstein og Rendalen

                       Ealing Heiden-  Rendalen            Sunndal   Vanylven  
                              reichen  1801                   1801      1801      
                       1599   -stein                                                  
                              1763                                                    
                                       Totalt*  Bønder  Husmenn                     
                                                Rydnin                              
                                                gsmenn                             
1. Einslege               12%           2%       3%      2%      1%        4%        
2. Ingen familie           2%           3%       3%      3%      1%                  
3. Enkle familie hushald  78%  75%     66%      50%     83%     59%       80%       
4. Utvida famile hushald                                                                             
    a) Utvida oppover      1%  12%      9%       14%     5%      13%       6%        
    b) Utvida nedover      2%           1%       2%      1%      2%                  
    c) Utvida sidelengs    2%   3%      4%       3%      5%      5%        6%        
    d) Kombinasjon a-c     1%           1%       2%                                  
5. Fleirfamilie hushald                                                                             
    a) Attåteining opp                  9%       1%       3%              14%       3%
    b) Attåteining ned     1%   2%     11%      19%     2%      4%        0%        
    5c) 5d) og 5e)                      0%      1%              1%                  
N=Hushald                 85  651      302      150     151     285       299       
                                                                                    
Kjelder: Laslett 1972:85, Berkner 1972:407, Rendalen S. Sogner 1979:281, Sunndal og Vanylven
G. Morsund 1994 (in publ.)
*Totalen for Rendalen inkluderer presten sitt hushald.

I dette biletet vert den klassiske stammefamilia (5b) eit ideologisk mål, medan dei andre hushalda i Laslett sitt klassifikasjonssystem er steg eller fasar i ein slik syklus. I ein slik syklus vil fasen der hushaldet er av typen 5b vil vere langt kortare enn 3b (p.g.a levealder), og det enkle familiehushaldet vil derfor dominere på eit gitt tidspunkt. Sogner adopterer denne modellen a priori og definerer utviklinga av type (5b) - 5a - 4a - 3b - (5b) - 5a som utviklingssyklus for stammefamilia.[23] Vidare konkluderer ho med at 21% av hushalda er i denne syklusen (5a+5b+4a), jamfør tabell 3.2. For sosialgruppene bønder og rydningsmenn er heile 36% av hushalda i denne syklusen. Kva er eigentleg det empiriske og metodiske grunnlaget for desse utrekningane?

Berkner fordeler hushaldstypane etter hovudpersonens alder og etter verdien på garden. Ved prosentdifferansar viser han at det er samvarians mellom typane og alder og mellom typane og storleiken på garden (verdien). Dernest grunnar han ein slik syklus ved å vise til andre kjelder: Lovverket (mannleg førstefødselsrett - tilsvarande vår åsetesrett), vilkårsbrev og folkklore. Tilslutt vurderer han dei ulike typane i høve til stammesyklusen, og Berkner poengterer at hushaldstypa 4a - dersom representert ved ei enkje og type 4c - dersom ugifte sysken, er tvetydige i høve til stammeorganisering. På dette grunnlaget reknar Berkner ut prosentdelen av stammefamiliar (4a+4c+5a+5b=25%) sjølv om han seier: "there can be no such thing as a 'true' percetage of stem families in any population".24 Når han likevel gjer det og samtidig tek med 4a og 4c i reknestykket, grunnar han dette med indisiekrafta til dei andre kjeldene. Dermed kan Berkner konkludere med at stammefamilia var ein realitet - det organiserande prinsipp. Sieder og Mitterauer har granska område i nærleiken av Heidenreichenstein og set spørjeteikn både ved metoden, definisjonane og konklusjonane. I motsetnad til Berkner som nyttar ei teljing (1763), har Sieder og Mitterauer nytta årlege hushaldslister i tidsrommet 1813-1882. Granskinga viser at fasane og overgangane er langt meir komplekse og varierte. Mellom anna er det berre i 34,3% av tilfella (av 70 overtakingar) at eldste sonen overtek etter faren. Dersom enkja tek over (14,2%) og gifter seg att hender det at eldste son forlet garden, truleg for å unngå konflikt med stefaren. I desse tilfella overtek ein annan son, fosterson eller svigerson etter enkja og stefaren. Det er og ein tendens til at der førstefødselsretten er sterk slepp den eldste generasjonen den neste raskare til. Fasen med Le Play si klassiske stammefamilie er dermed kort eller nesten ikkje-eksisterande. På bakgrunn av analysa av dette kjeldematerialet konkluderer dei med: "To speak of the stem family with reference to the peasants of Lower Austria would not therefore in our opinion be justified".[25] Dessutan viser Sogner til at sjølv om 5a og 5b faktisk var mogeleg å danne så hadde arvtakar og arvelatar eigne hushald - "I 36 tilfelle fører arvtaker og arvelater felles husstand, i 15 tilfelle fører de hver sin husstand".26 Eli Fure i si gransking frå Asker og Bærum (1825-1835) konkluderer med at tregenerasjonsfamilia fins, "men langt færre enn de som hadde hatt mulighet til det, rent demografisk sett, valgte denne boformen".27

I dette lyset kan vi sette eit spørsmålsteikn ved Sogner og Berkner si utrekning av det totale talet på stammefamiliar. Men utvida hushald, fleirfamiliehushald og den klassiske stammefamilia (5d) kan i klart sterkare grad påvisast i delar av det norske materialet samanlikna med England, Frankrike og Austerrike. For Rendalen er desse hushaldstypane knytta til bøndene, jfr tabell 3.2. Hos husmennene er desse typane nesten fråverande - dei enkle og små hushalda dominerer fullstendig. Dessutan fins det variasjonar. I Sunndalen ser det ut som 5a vert favorisert framfor 5b, og Vanylven har ein hushaldstruktur etter Laslett sitt mønster med 80% av hushalda i gruppe 3.

3.5 Gjenoppliving av utviklingstesa - modernisering

Denne påvisinga av stammefamilia fører også til ei gjenoppliving av Le Play si tese om at den økonomiske utviklinga (manufaktursystemet og industrialiseringa) braut ned den gamle hushaldsorganisasjonen. Sogner plasserer denne utviklinga i slutten av 1700-talet. "Den gamle husstandsstrukturen sprenges 1762-1801".28 Årsakene til denne endringa i Rendalen er i følgje Sogner: Fleire muligheiter for å danne hushald på grunn av bruksdeling, husmannsplassar og nyrydding. Arbeidsdeling - sterkare spesialisering innanfor tradisjonelle yrke (handverk) og etablering av nye yrke (skulehaldarar) og generelt høgare levestandard. Hovuddrivkrafta i dette er kommersialiseringa av skogsbruket i Østerdalen på 1700-talet.[29] Dyrvik har analysert utviklinga i Etne frå 1800-1900 og ser for seg ei utvikling frå "eit tenkt historisk skilje mellom eit eldre og eit yngre hushaldssystem".30 Det eldre hushaldssystemet er sterkt knytt til og fundamentert på konkrete levebrød: gardsbruket, plassen, krambua, fartyet. Dette medfører at hushald av type 3, 4 og 5 dominerer - utvida både etter generasjon og sidelengs med slekt og tenarar. Det nye "moderne" systemet med hushald av Laslett si type 1 og 3 har løyst opp både levebrødsbandet, dei sosiale banda og tradisjonsbanda i hushaldet (funksjonstømming). Denne hushaldstypa minner om Le Play si La famille instable. Olav Tysdal tolkar og resultata frå Sandnes i tida 1801-1875 på denne måten.[31] I motsetnad til den eldre tradisjonen si oppfatning (Le Play) er det ikkje industrialiseringa som skapar det "moderne" hushaldet. Sogner og Dyrvik ser på veksten i økonomien på 1700-talet utanfor primærnæringane generelt og i eksportnæringane spesielt som drivkreftene i denne utviklinga. Sogner peikar og på at lovgjeving i tida 1670-1770[32] kombinert med ressurspress førte til utvikling av husmannsklassa og dermed voksteren i dei små og enkle hushalda.

Berkner tolkar Cambrige-gruppa og sine eigne resultat såleis: Det fins to klassespesifikke hushaldssystem. Stammefamiliehushaldet knytt til dei jordeigande bøndene og det enkle familiehushaldet til dei jordlause og fattige. Medan talet på dei førstnemnde var stabilt eller minkande, aukar folketalet dramatisk i den andre klassen. Den tilsynelatande framveksten av det enkle familiehushaldet er dermed berre ein kraftig vekst - absolutt og relativt - av ei sosial klasse. Når det enkle familiehushaldet har ei slik dominerande stilling i det engelske materialet alt på 1600-talet skuldast dette at omdanningsprosessen i bondesamfunnet allereie hadde funne stad. Endringane i hushaldsstrukturen frå 1762 til 1865 kan også tolkast på denne måten. Framveksten av husmannsvesenet frå slutten av 1700-talet til kring 1850 vil kunne manifestere seg som ein overgong frå utvida til enklare hushald i kjeldematerialet.

3.6 Konklusjon

Det enkle familiehushaldet har ikkje ei så klar og dominerande stilling i det norske materialet som i det engelske og nordfranske. Variasjonen er stor. Endringar over tid kan observerast. Sannsynlegvis er det ulike og kryssande utviklingstrekk - demografiske, sosiale og økonomiske som manifesterer seg i hushaldsstruktur, -samansetning og -storleik. Det norske materialet løyser i ein viss grad opp Laslett sitt statiske og einsidige bilete - men førebels let eg nullhypotesa og implikasjonen stå.

Gå til Innhald , fø kapittel , neste kapitttel

KAPITTEL 4 ALDER VED FØRSTE GIFTERMÅL

"Se, vi ere jo vante til at betrakte de to ting som hørende sammen,
levebrød og giftermål."
- Eilert Sundt[33]

4.1 Avgrensing av teorielementet

Alt midt på 1960-talet publiserte John Hajnal ein artikkel der han påviste to unike og karakteristiske trekk ved giftermålsmønsteret i Vest-Europa a) Høg alder ved første giftermål og b) mange vart aldri gift.[34] Dette skilde Vest-Europa frå Aust-Europa (ei tenkt linje frå Leningrad til Trieste), men og frå Afrika og Asia. Fylgjande faktahypotese kan formulerast: Den gjennomsnittlege giftermålsalder for kvinner i Vest-Europa er høgare enn 24 år. Berre giftermålsalderen vert analysert her i dette kapittelet. Høg giftermålsalder har fleire og ulike konsekvensar på samfunnet. Mest nærliggjande er verknaden på fertiliteten. Men og på primærsosialiseringa - barn vert fødd av mogne kvinner.

4.2 Kjelder og metode

Laslett nyttar folketeljingar for å analysere giftermålsalder. Ved å fordele sivilstatus i ( i kategoriane ugift, gift, enkjefolk) i femårs aldersgrupper og kjønn vil ein m.a. kunne sjå når dei ugifte utgjer mindre enn 50% av totalen (median). Fordelen med denne metoden er at ein vil kunne samanlikne mønster i giftermålsåtferda. Den metodiske føresetnaden for slike analyser er at kalendertid er konstant. Endringar over tid kan ikkje studerast i ei teljing. Sidan den geografiske mobiliteten kan vere stor for ugifte i alderen 20-30 år vil resultatet ved denne metoden bli påverka av om nettoflyttinga er positiv eller negativ. Ein betre metode for å finne gjennomsnittleg giftermålsalder er å bruke listene for vigslar i kyrkjebøkene. Granskingane nedanfor byggjer på kyrkjebøker der den nøyaktige alder på begge ektemakane er kjent. Alle tal gjeld førstegongsgifte.

4.3 Resultatet frå granskingane

Hajnal knyter den høge giftermålsalderen i saman med muligheit for kapitalakkumulasjon. I Vest-Europa måtte menn utsette ekteskapet til dei kunne etablere og fø eit eige og uavhengig hushald.[35] Korleis høver dette med dei norske granskingane?

Tabell 4.1 Gjennomsnittleg giftermålsalder i utvalde prestegjeld

                 Tidsrom   Kvinner  Menn   
   "European     1650-1940    >24             
   Pattern"      
Bø i Telemark    1727-177     25,4  27,0                    9                         
                 1780-181     25,6  27,7                    5                         
Rendalen         1733-178     27,6  30,7                    0                         
                 1781-182     28,6  31,1                    8                         
Etne             1715-173     29,8  30,4                    4                         
                 1735-175     29,2  28,9                    4                         
                 1755-177     27,3  29,4                    4                         
                 1775-179     26,9  28,3                    4                         
Hamre            1701-174     28,5  28,0                    9                         
                 1750-180     27,1  28,2                    1                         
Avaldsnes        1758-177     26,6  25,8                    2                         
                 1773-178     27,6  27,9                    7                         
                 1788-180     28,0  27,6                    1                         

Kjelder:  Hajnal 1965:108-113; Bø i Telemark, S. Dyrvik 1982: 139; 
Etne, S. Dyrvik 1971:60;Rendalen, S. Sogner 1979:335;Hamre, A. Ø. Kåstad 
1981:53; Avaldsnes, S. G. Øygarden 1979:83

Tabell 4.1 viser at den gjennomsnittlege giftermålsalderen i alle regionane og tidsperiodane er innanfor "kravet" til det vesteuropeiske mønsteret. Tala frå desse granskingane skil seg heller ikkje stort frå perioden 1841-1865 som Michael Drake har undersøkt. For heile riket varierer då giftermålsalderen mellom 26,0 til 26,7 for kvinner og 28,2 til 29,1 for kvinner.[36] Med unntak av Hamre (kvinnene) og Etne stig giftermålsalderen i perioden. For Avaldsnes meiner S.G. Øygarden at denne utviklinga skuldast framveksten av husmannsklassa og at kvinnene i denne klassa har høgare giftermålsalder.[37] Derfor vil den gjennomsnittlege giftermålsalderen stige. I Rendalen er husmennene og brudene deira kring 5 år eldre enn dei jamngamle bøndene og bondebrudene.[38] Kvifor slike sosiale skilnader? Ei av forklaringane kan vere at bondebarna ikkje har same trong til å vente med giftermål til hushaldet sin økonomiske basis er sikra. Ein tenestegut eller tenestejente må vente med å gifte seg og etablere ein hushald til der fins ein ledig husmannsplass eller eit anna klart definert levebrød. Dei sosiale skilnadane i Rendalen peikar i retning av at bønder kunne gifte seg tidlegare - i påvente av odel eller arv.

Men det er og klare regionale skilnader, til dømes mellom Bø og Rendalen - giftermålsalderen er 2-3 år høgare i Rendalen enn i Bø. Var det lettare å skaffe seg eit levebrød i Bø? Var tilgangen på gardsbruk større i Bø? Eller er det eit sosialt skilje. Var det langt fleire husmenn enn bønder i Rendalen enn i Bø? Kanskje er det ulike tradisjonar som spelar inn.

Eilert Sundt knyter giftermål til levebrød: "Så mange levebrød - lige så mange giftermål".39 I periodar med store kull fører dette til "Rift om brødet" og mennene i gifteklar alder står då overfor to alternativ: Skape eit heilt nytt levebrød om mulig eller utsette giftermålet nokre år til eit levebrød er ledig - anten gjennom arv eller kjøp. Begge desse utvegane kunne Sundt observere i samtida (1841-1850).[40] Nyare forskning har ikkje rokka ved dette synet: "Giftermål forutsatte et økonomisk grunnlag for familien, et levebrød. Nygifte etablerte egen husstand. De flyttet ikke inn til foreldrene." skriv Sølvi Sogner.[41] Unntaket frå denne regelen er odelsarvingen som i nokre tilfelle dannar tregenerasjonsfamiliar eller stammefamiliar jfr. kapittel 3, men også odelsarvingar etablerer eigne hushald.[42] Og Michael Drake stør seg på Eilert Sundt når han drøftar giftermål og fertilitet.[43]

4.4 Konklusjon

"The European marriage pattern" er i høgste grad gyldig for Noreg. Men sjølv om det norske materialet føyer seg inn under Hajnal sitt mønster og Laslett sitt teorielement fins det klare sosiale og regionale skilnader i Noreg. Samanlikning av gjennomsnittleg giftermålsalder utan å ta omsyn til dette tildekkjer snararne enn avdekkjer ulike mønster. Desse få granskingane har vist at giftermålsmønsteret har store sosiale skilnader, dei regionale skilnadane er noko mindre, medan endringane over tid er små i forhold. Årsakene til dette verkar innfløkte.

Gå til Innhald , fø kapittel , neste kapitttel

KAPITTEL 5 ALDERSSKILNADEN MELLOM EKTEMAKANE

"Hele denne bog handler jo i grunden ikke om forviklede tal,
men om virkelige menneskelige ting og velbekjendte hverdagslige begivenheder-om bryllupper!"
- Eilert Sundt [44]

5.1 Avgrensing av teorielementet

I Nordvest-Europa har åra som skil ektemakane alltid vore releativt få. Ein relativ høg del av konene er eldre enn husbonden. Ekteskapet tenderer mot kameratskap.[45] På bakgrunn av litteraturen er det litt uklart å finne kvantitative grenser for aldersskilnaden. England og Frankrike er samanlikna mot Serbia og Japan, der den gjennomsnittlege alderskilnaden er hhv. kring 3 år og kring 10 år. Delen av koner eldre enn menn trur Laslett er den mest konsistente indikatoren på "Westerness" og denne delen bør vere rundt 1/5 til 1/4.[46] Det siste karaktertrekket - kameratskapen - kan nok knapt analyserast på grunnlag av folketeljingar.

5.2 Kjelder og metode

Både folketeljingar og kyrkjebøker kan nyttast for å analysere aldersskilnaden mellom ektemakane. Laslett nyttar folketeljingar. Først vil teorielementet bli testa mot granskingar der kyrkjebøker dannar grunnlaget. Berre førstegongs giftermål der nøyaktig alder er kjent er teke med. Dinest vil folketeljinga i 1801 nyttast for å finne om teorien er gyldig for ulike yrkesgrupper.

5.3 Alderskilnad mellom ektemakane - utvalde prestegjeld

Kor mange år skil ektemakane i snitt? Kor stor del av konene er eldre enn mennene? I Tabell 5.1 kan ein lese at Hamre skil seg ut i høve til dei andre. Eit fleirtal av konene i Hamre (1701-49) er eldre enn ektemennene. Dette gjer og at den gjennomsnittlege aldersskilnaden vert negativ. I alle dei norske områda er delen koner eldre enn ektemannen er større enn i det utanlandske samanliknings-grunnlaget - berre Rendalen er i nærleiken av Laslett sitt forslag. Kanskje er gjennomsnitt aldersskilnad eit litt for enkelt mål for å samanlikne giftermålsmønster - kanskje burde variansmål og samvariasjonsmål (Pearsons R) vore nytta for avsløre finare mønster. Populasjonane er dessutan små i desse granskingane. For å teste om naturleg variasjon kan spele inn vil eg sjekke desse resultata mot tal for heile landet.

Tabell 5.1 Aldersskilnad mellom ektemakane

                    Aldersskilnad
                       Snitt    Median  % Koner      N=ektepar  
                                        eldre enn               
                                        menn                    
Ealing 1599                3,5  3,25    21%          62         
Longuenesse 1778          2,35  1,5     27%          48         
Rendalen 1733-1828                      28%          293        
Hamre 1701-49             -2,2          53%          62         
Hamre 1750-1801            1,9          42%          89         
Avaldsnes                  1,0          38%          253        
1758-1801                                                       
                                                                
Kjelder:  Laslett 1977:27; Rendalen, S. Sogner 1979:337; Hamre, A. Ø. Kåstad 1981:57; 
Avaldsnes, S.G. Øygarden 1979:89

5.4 Alderskilnad ved førstegongsgifte etter 1801-teljinga

Denne delen av analysa er basert på tabell 13 i NOS B134.[47] Marginalaldersgruppene i denne tabellen er opne - 9 år og over. Ved utrekning av aldersskilnaden har eg derfor vore nøydd til å gjere den føresetnad at gjennomsnittet for denne gruppa er 12 år.

Tabell 5.2 Alderskilnad mellom ektemakane - yrkesfordelt

Yrkesgrupper       Snitt  Kona     Like     Mannen   N=       
                          eldst    gamle    eldst    Ektepar  
Bønder              3,10  27%      7%       66%      51591    
Husmenn med         1,38  37%      7%       57%      29863    
jord                                                          
Husmenn utan        1,27  39%      6%       55%      6273     
jord                                                          
Andre               1,61  36%      7%       57%      70989    
Totalt              2,29  32%      7%       61%      116307   
                                                              
Kjelde: Tabell 13 s. 148-149, NOS B104 Folketeljinga1801 Ny Bearbeiding

Samanliknar vi tabell 5.1 med tabell 5.2 ser vi at Hamre skil seg noko ut. Totalen i tabell 5.2 viser at i Noreg er ein tredel av konene eldre enn ektemennene - høgare enn Laslett sitt forslag. Tabellen viser at det er eit klart skilje mellom yrkesgruppa "Bønder" og "Husmenn". Bondegutane er i snitt 3,1 år eldre enn ektemaken og i vel ein fjerdedel av ekteskapa er kona eldst. For yrkesgruppar husmenn utan jord er kona eldst i 39% av tilfella og dette fører med at den gjennomsnittlege aldersskilnaden òg vert mindre. Korleis kan desse skilnadane forklarast? Kan vi tolke dette slik at husmennene og konene deira har eit meir moderne og meir romantisk syn på ekteskapet? Neppe. Eilert Sundt analysert ein stor del av giftermåla i Christiands og Christiania Stift i åra 1851 og 1852 drøftar tilsvarande skilnader både i giftemålsalder og aldersskilnad. Ein ung tenestegut som tek sikte på å få seg ein husmannsplass vil ofte velge ei eldre tenestejente til ektemake. Hennar røynsle vil då kompensere for hans manglande og dessutan vert ikkje ungeflokken så stor.[48] Den eldste gardbrukarsonen må gjerne vente lenge før han kan ta over garden - tilbodet på ekteskapsmarknaden er då mindre. Medgift og sosialt akseptert giftermål er og ein av grunnane til at bondesøner gjerne må vente nokre år slik at den utpeika er i giftemoden alder.[49] E. Sundt nemner òg ulike normer for når ei kvinne er i gifteklar alder. "Den dannede families" og "Den velstående bondes" datter vert rekna for fullvaksen og giftemoden alt i 18-års alderen. Dette er ikkje tilfelle for ei husmannsdotter. Når giftermåla i stor grad skjer innafor same sosiale klasse, vil dette verke inn på aldersdifferansen.

5.5 Konklusjon

Ingen av observasjonane er i direkte motsetnad til teorielementet. Rett nok er delen av koner eldre enn mennene er større enn Laslett sitt anslag. Men det fins regionale og sosiale skilnader. Dei sosiale skilnadane kan delvis forklarast med knytninga mellom tilgangen til levebrød og giftermålsatferd.

Gå til Innhald , fø kapittel , neste kapitttel