Ivar Utne, LLE, Univ. i Bergen, ivar.utne(KRØLL)uib.no;

overordna nettside: http://www.uib.no/lle/ressurser/tjenester/personnavn

Lagd ut: 26.08.2007 16:27_; lagra med ny nettadresse 04.03.2009 15:36

 

 

 

© Opphavsrett og kopirett til denne framstillinga:

Ivar Utne.

Framstillinga kan ein ikkje distribuere i strid med åndsverkslova. Eksempel, andre opplysningar og kommentarar som står nedanfor, kan ein bruke med referanse til overskrifta og forfattaren.

 

 

 

 

 

 

LOV OM PERSONNAVN,

KORT OM VANLEGE SØKNADSTYPAR

 

 

Dette er eit forenkla oversyn over korleis nokre vanlege typar namnesaker kan bli løyste etter lov om personnavn (lova har bokmålstittel). Framstillinga byggjer på rådgjeving i namnesaker, men er for knapp og upresis til namnesaksbehandlinga hos folkeregistera. Den er meint som informasjon til dei som vil ha eit kort overblikk over nokre av dei mest aktuelle emna.

 

For namn som er i bruk i Noreg, er talet på berarar i Noreg 1.1.2007 førte opp i parentes.

 

Denne nettsida er lagt ut på nettstaden med hovudadressa http://www.hf.uib.no/i/Nordisk/navn/freg/. Der finst meir detaljert informasjon.

 

 

 

Gamle etternamn og mellomnamn i slekta – § 4 1. ledd nr. 1

 

Mange søkjer om gjenbruk av gamle etternamn og mellomnamn frå tidlegare slektsledd. I nokre tilfelle vil søkjarane gjerne ha desse namna med gamle skrivemåtar. Andre vil ha ein eldre skrivemåte av det etternamnet dei har no. Grunngjevinga for eldre skrivemåtar er helst at dei blir oppfatta som dei formene som har vore brukte i slekta.

 

Slike eldre skrivemåtar kan ha vere Wangsvig (5) i staden for Vangsvik (17), Fjeldvig (30) for Fjellvik (54), Oxholm (64) for Oksholm (15) Ophuus (32) for Opphus (18) og Anthonisen (151) for Antonisen (58).

 

Ein kan hente namn, som òg vil seie skrivemåtar, heilt frå tippoldeforeldra. Kravet er at namna har vore brukte som etternamn eller mellomnamn, eller namn som tilsvarar den måten mellomnamn har vore offisielt kategorisert i nyare tid. Det er ikkje nok at det er namnet på garden der slekta har budd.

 

Det er mogleg å endre skrivemåten å til aa og aa til å i etternamn utan dokumentasjon for tidlegare bruk i familien.

 

Alle namn ein kan få til etternamn etter namnelova, kan ein òg få til mellomnamn etter § 9. I mange tilfelle ønskjer søkjarar å ta vare på gamle namn som mellomnamn. På den måten kan dei unngå eit radikalt namneskifte samstundes med at dei fører slektsarven vidare.

 

 

Gamle gardsnamn i slekta – 4 1. ledd nr. 8

 

Namn på gardsbruk som familien har ått eller drive blir det òg søkt om som etternamn. Lova stiller krav til at søkjaren eller foreldra framleis eig eller brukar, etter nærare reglar. I slike tilfelle kan ein få namn i dokumenterte skrivemåtar bakover i tid.

 

Søknader om slike namn der slektsbandet til gardsbruket er fjernare, blir svært ofte avviste. I nokre tilfelle er det mogleg å dokumentere at namnet på gardsbruket òg har vore brukt som etternamn i tidlegare slektsledd, slik at det kan løysast på den måten.

 

 

Beskytta etternamn – § 3 2. ledd

 

Etternamn med 200 eller færre berarar er beskytta. Det vil seie at andre berre kan få dei med samtykke frå alle som har dei som etternamn. Dessutan kan andre få desse namna om dei oppfyller reglane om familietilknyting (§ 4).

 

Kven som helst kan få etternamn som fleire enn 200 har.

 

Gimse med 201 berarar (pr. 1.1.2007) er fritt, medan Eidsvåg med 200 berarar er beskytta. Det er den nøyaktige skrivemåten som tel, ikkje stavevariantar.

 

Oftast er det folk som har hatt namnet i slekta, som ønskjer desse beskytta namna. Denne regelen er bl.a. til god hjelp for dei som ikkje kan skaffe god nok dokumentasjon på bruken i eiga slekt.

 

 

Etternamn ein har brukt i mange tiår, sjølv om familien har hatt eit anna etternamn i folkeregisteret – § 4 1. ledd nr. 9 (særleg tilknyting)

 

I nokre tilfelle søkjer folk om etternamn som familien har brukt i fleire generasjonar sjølv om dei har vore førde opp med andre etternamn i folkeregisteret. I slike saker blei det oftast gjeve løyve dersom ein kan dokumentere samanhengande bruk for seg sjølv, foreldre og kan hende besteforeldre tilbake til før 1.1.1947.

 

 

Mellomnamn mellom ektefellar og sambuarar – § 4 1. ledd nr. 4

 

Det har lenge vore mogleg for kvar av ektefellane å få den andre ektefellens etternamn som sitt mellom- eller etternamn. No er det òg mogleg å få mellomnamnet frå ektefellen. Dette gjeld òg for sambuarar som ha budd samen i to år eller har felles barn. Mannen kan f.eks. ta konas mellomnamn Blåfjell (12) som mellomnamn og behalde sitt Gjerde (3375) som etternamn. Det er òg mogleg å ta konas etternamn, f.eks. Valheim (142), som sitt mellomnamn eller etternamn.

 

 

Endring til moderne skrivemåtar i etternamn og mellomnamn – § 6 1. ledd 1. punktum (= 1. setning)

 

Det er mogleg å endre skrivemåten i mellomnam og etternamn for å få dei meir i samsvar med uttalen eller rettskrivinga. Det krevst ikkje samtykke frå dei som har etternamn likt det namnet ein vil endre til. Slik kan ein få endra frå det ikkje beskytta Myhr (673) til det beskytta Myr (34), eller frå det beskytta Aareskjold (154) til det beskytta Åreskjold (103).

 

Endring motsett veg, frå moderne til eldre eller forvanska skrivemåtar, inneber å skifte namn og blir behandla som for "Gamle etternamn ..." ovanfor.

 

 

Endring til internasjonale skrivemåtar i etternamn og mellomnamn – § 6 1. ledd 2. punktum (= 2. setning)

 

Ein kan endre frå bokstavane æ, ø og å til andre bokstavar som kan fungere betre internasjonalt, bl.a. ae, oe og aa. Endringar til a og o har det òg vore. Ein kan f.eks. endre frå det beskytta Åreskjold (103) til det beskytta Aareskjold (154).

 

 

Doble etternamn med bindestrek – § 7

 

Ei godt kjend endring i namnelova som gjeld frå 1.1.2003, er å opne for nye doble etternamn med bindestrek, f.eks. Grønn-Jensen fordi Grønn er etternamnet til mor, og far heiter Jensen.

 

HDei fleste familiane i Noreg som har slike namn frå før, har dei anten frå før den første namnelova frå 1923 eller på grunn av unntaksreglar etter det.

 

Med den noverande lova kan ein få doble etternamn med bindestrek sette saman av alle namn ein elles har rett til som etternamn. Nokre slike er mellomnamn eller etternamn heilt tilbake til tippoldeforeldra. Det kan òg vere mellom- og etternamn frå ektefellen eller sambuaren, som omtalt ovanfor, f.eks. Blåfjell-Gjerde eller Gjerde-Blåfjell. Eitt eller begge namna i bindestrekskombinasjonen kan vere heilt nye etternamn i Noreg, eller det kan vere etternamn som ikkje er beskytta.

 

 

Nye uvande namneformer - § 10 1. ledd

 

Med den nye lova har det blitt opna for friare val av namneformer, for for-, mellom- og etternamn.

 

Den tidlegare formuleringa "ulempe" har blitt erstatta med "vesentlig ulempe" og "andre sterke grunner". Den tidlegare regelen om å begrense bruken av etternamn med "utanlandsk klang eller skrivemåte" har blitt teken ut. I praksis har dette opna for namn med skrivemåtar og tyding som i mange tilfelle skil seg frå det ein tidlegare har rekna som norsk namnetradisjon.

 

"Vesentlig ulempe" er mest aktuelt for namn til barn, fordi barn kan bli erta eller mobba, og ikkje kan styre namnevalet sjølv. Det er meir liberalt for vaksne fordi ein langt på veg bør rekne med at dei har eiga dømmekraft. Søkjarar kan rekne med å få avslag for namn som er like sjukdomsnamn og ord med negativt innhald. Mange vil leggje noko negativt i f.eks. dei tenkte eksempla Ulukkeleg, Teit, Råskinn, og kombinasjonen Gamle-Eirik, sjølv om Gamle har tradisjon som førenamn i Noreg.

 

"Andre sterke grunner" gjeld tilhøve som går ut over andre enn søkjaren, som støytande namn, banning, skjellsord, tabuord, titlar og svært lite føremålstenlege stavemåtar. Det siste kan bl.a. gjelde opphoping av konsonantar som er vanskelege å uttale eller hugse. Ein får berre bruke teikn innanfor det norske alfabetet. Bindestrek kan binde saman to namn.

 

Søknader om titlar som namn, kjem ofte i strid med lova. Desse tenkte eksempla vil mest truleg få avslag: Prins, Prinsesse, Høgheit, Duchess og Sir. Søknader om etablerte namn som er like titlar eller har opphav i titlar, blir normalt godkjende. Derfor vil Earl og King, som har tradisjon som førenamn for menn i andre land, mest sannsynleg bli godkjende. Jarl har norsk førenamntradisjon. Junior er godkjent som førenamn av same grunn.

 

Jesus, som tidlegare har vore rekna som eit støytande namn for personar, vil mest sannsynleg bli godkjent som mannsnamn. Grunnen er at det har omfattande namnetradisjon særleg i spanskspråklege område.

 

Her kan eg ikkje presentere sikre svar på korleis konkrete namn vil bli behandla etter reglane i § 10 1. ledd. Eg viser bl.a. til pkt. 2.3.7.1 i Rundskriv G-20/2002, der det står om "vesentlig ulempe": "Tolkningen vil også kunne endres over tid i pakt med endringer i samfunnsforhold og oppfatninger." Under omtalen av "navns karakter" knytt til "andre sterke grunner" under pkt. 2.3.7.2 i det same rundskrivet står det: "Det er imidlertid viktig å vere klar over at noe som ikke anses å ha navns karakter på ett tidspunkt, kan få det senere." Meir utfyllande kommentarar står i rundskrivet.

 

 

Namn etter populære førebilete - § 3 3. ledd nr. 2

 

Nokre søkjarar ønskjer seg namn etter populære førebilete i notid eller fortid. Det kan vere artistar, mediefigurar, varemerke, firmanamn og namn på kjende historiske personar.

 

Namn som er like varemerke, artistnamn o.likn. vil oftast bli stoppa på grunn av den likskapen, men kan bli godkjende fordi ord eller namn som er like òg er i bruk på annan måte. Her blir nokre eksempel omtalte.

 

I Norge er varemerke og firmanamn i hovudsak beskytta mot bruk som etternamn dersom dei er allment kjende her i landet, og bruken kan skade økonomiske eller ideelle interesser. Adidas ville truleg blitt avvist som mellomnamn og etternamn. Cola vil neppe bli avvist som namn med grunnlag i regelen om varemerke, fordi det er eit fellesnamn for ein type drikk laga av fleire ulike produsentar. Derimot vil ein som ønskjer Cola som etternamn eller mellomnamn, trenge samtykke frå dei få som heiter Kola i Noreg, fordi desse namna kan bli blanda saman på grunn av uttalen.

 

Artistnamn og namn på sportsklubbar både i Noreg og i andre land kan bli avviste som mellom- eller etternamn dersom dei er laga særskilt som namn på ein artist eller ein klubb og elles ikkje er i bruk som etternamn. Dersom artistar har namn som er noko i bruk som etternamn ein stad i verda, vil dei til vanleg ikkje bli avviste etter denne regelen, men namna kan bli avviste fordi dei er beskytta etternamn i Noreg. Derfor vil det f.eks. bli kravd samtykke frå dei norske berarane av etternamnet Aguilera (43) om ein vil ha det namnet. Etternamnet Presley er ikkje i bruk som etternamn i Noreg, og er ledig. Manchester vil ein f.eks. ikkje få som førenamn fordi det har vore i bruk som etternamn i Noreg tidlegare, mens ein kan få det som etternamn anten utan samtykke når igen i Noreg har det, eller med samtykke dersom andre har namnet som etternamn når ein søkjer.

 

Historiske namn blir rekna som beskytta dersom dei er knytte til svært kjende personar i norsk eller andre lands historie. Truleg vil eit tenkt eksempel som Tordenskiold bli avvist, men kan hende ikkje Walkendorff. Tilnamn på kongar og kjende personar frå mellomalderen blir ikkje rekna som verkelege namn, f.eks. Blodøks, Blåtann og Tambarskjelve. Derfor kan slike namn godkjennast som personnamn no, dersom dei ikkje er opptekne etter reglane i namnelova når ein søkjer. Gille (5) er beskytta etternamn og kan berre takast med samtykke frå berarane.

 

Namn på oppdikta figurar i massemedium kan truleg i nokre tilfelle reknast som varemerke, slik at Langstrømpe kan bli avvist. Namn etter mediefigurar med destruktiv oppførsel eller destruktive haldningar kan dessuten bli avviste på grunn av "vesentlig ulempe" eller "andre sterke grunner".

 

 

Lova skil mellom for- og etternamn - § 3 3. ledd nr. 3, og § 8

 

Namnelova skil mellom kva som kan vere førenamn og etternamn når det ikkje er tilfeldige grunnar til at det frå før finst for- og etternamn som er like i Noreg eller i andre land.

 

 

Lova skil mellom kvinne- og mannsnamn - § 10 1. ledd

 

Lova skil òg mellom kvinne- og mannsnamn, slik at en f.eks. ikkje kan få mannsnamn til kvinnenamn. Også slike tilsynelatande konfliktar blir oppheva dersom det frå før finst namn for det ønskte kjønnet som er like i Noreg eller i andre land.

 

 

Namn etter eigenskapar, yrke og interesser - § 10 1. ledd

 

Det finst søknader der folk ønskjer seg namn etter noko dei arbeider med, eller er opptekne av. I hovudsak har slike namn blitt innvilga når dei ikkje er i strid med beskytta etternamn, yrkestitlar eller namn på institusjonar. Ein eplebonde har fått godkjent etternamnet Eplet, og Gudergod og Halleluja er blitt godkjende som mellomnamn for aktive kristne. Ein togentusiast har fått Tog som mellomnamn etter at han klaga til Fylkesmannen på eit avslag frå eit folkeregister. Flytitter er godkjend som mellom­namn for ein vaksen som synest det passar med interessene hans. Slik som praksis er under den nye lova, har desse namna ikkje oppfylt krava til avvising på grunn av "vesentlig ulempe" eller "andre sterke grunner".

 

Skikken med å kalle seg opp etter eigenskapar og yrke har funnest i mange land. Eksempel er det gamle tyske Stoltz,  som tyder ‘stolt’, og det nederlandske Citroen, som betyr ‘sitron’, og som opphavleg blei brukt som kallenamn for sitrusdyrkarar eller for sure personar. Slik namnedanning finst i mange kulturar i dag òg. I Noreg kjenner vi det godt etablerte førenamnet Lill (3147), og dei mindre offisielt brukte førenamna Vesla (61) og Tulla (8) som mange har brukt uoffisielt i årevis. Den viktigaste forskjellen mellom eldre namn nemnt her og nye påfunn, er at namna det no blir søkt om, er nye, og at denne typen namnedanning er lite vanleg i Noreg.

 

 

Personnamn frå innvandrarkulturar

 

- Same namn kan vere førenamn og etternamn

 

I mange kulturar som det kjem innvandrarar til Noreg frå, er det skikk at barn får førenamn frå foreldre eller forfedrar til eige mellomnamn og etternamn, dersom vi ser dette etter norske namnekategoriar. Namerekkja til ei person kan vise fleire slektsledd. Fatima Husayn Ahmad, med for-, mellom- og etternamn, kan vere dotter av Husayn og sonedatter av Ahmad. I nokre kulturar får kvinner ektemannens førenamn til etternamn. Med den norske namnelova kan ein føre desse skikkane vidare her. Det føreset at namna har opphav eller tradisjon frå ein kultur som har slik skikk. § 4 1. ledd nr. 3 og 5.

 

 

- Retting til tidlegare namn

 

Innvandrarar søkjer i mange tilfelle om å få tilbake namn dei har hatt før utvandringa til Noreg. Det kan vere namn som ikkje har kome med ved registrering i Noreg, og i nokre tilfelle er det namn som myndigheitene i heimlandet har teke frå søkjarane av politiske og religiøse grunnar. Retting etter pkt. 2.3.5, s. 16–17, i Rundskriv G-20/2002.

 

 

- Forenkling og endring

 

Søknader gjeld òg forenkling av namn, slik at dei blir lettare å bruke i Noreg. I praksis vil det helst seie å stryke nokre namn, å forkorte eitt eller fleire av namna, endre skrivemåtar eller å erstatte eit namn med eit anna namn i kulturen dei kjem frå. I sjeldne høve vil dei ha namn som elles er vanlege i Noreg. Dels gjeld dette retting som vist til ovanfor, og dels gjeld det å skifte av etternamn etter § 3 og 4 og førenamn etter § 8.

 

 

- Kjønnsbestemte etternamn

 

I dei fleste østeuropeiske landa har etternamn ei ending bestemt av kjønnet på beraren, dels òg etter om kvinner er ugifte eller gifte. Det kan dei òg få i Noreg. På russisk er Ivanov ei mannleg form, og Ivanova ei kvinneleg. § 6 2. ledd.

 

 

Trykt litteratur (nettadresser til nokre av desse kjem sidan, sjå òg nettsida det er vist til ovanfor):

Utne, Ivar. 2002. Ny lov om personnamn. Språknytt 2/2002: 7–9.

Utne, Ivar. 2004. Navn eller ikke navn – ord og uvanlige skrivemåter. Nytt om namn 39: 21–27.

Utne, Ivar. 2004. Fine gamle etternavn to år etter. Nytt om namn 40: 9–13.

Utne, Ivar. 2005. Fornavn eller ikke fornavn – om bruk og godkjenning av uvante fornavn. Nordica Bergensia 32: 85–113.

Utne, Ivar. 2005. Grensesprengende navn. Nytt om namn 41: 23–29.

Utne, Ivar. 2005. Mulig med Mulig. Bergens Tidende 30.9.2005. [Kronikk; finst òg i nettavisa bt.no]

Utne, Ivar. 2005. Innpassing av nye navnekulturer i det norske folkeregisteret. Namn og Nemne 22: 75–96.

Utne, Ivar. 2006. Tre år med ny personnamnlov — endringar i namneskikken? Språknytt 1/2006: 1–5. [I same nummer av Språknytt står det òg ein redaksjonell leiar om namnelova, med synspunkt som skil seg frå artikkelen.]

 

 

 

Kontaktinformasjon:

 

Ivar Utne,

Institutt for lingvistikk, litteratur og estetikk (LLE),

Universitetet i Bergen,

Sydnesplassen 7,

5007 BERGEN

 

(LLE er eit nytt storinstitutt frå 1.8.2007, der det tidlegare Nordisk institutt er med.)

 

e-post: ivar.utne(KRØLL)uib.no