Kjære Olav, her får du Reiserapport august -99:
Fortell om en tur du gjorde i ferien din

eller Loven Vest for Litlos

 

Del I: Utanomsnakk, sa Bøygen

- der ein Mann er ein Mann. Når ein Mann er ein Mann. Når er det? Heile tida høyrest veldig slitsamt ut, ikke minst for ein sjølv, men nok også for andre kanskje. Men av og til, derimot, er det kanskje ikkje så dumt? Av og til er det kanskje faktisk heilt nødvendig. Dette lurer eg på no.

Da eg tvertimot berre var ein liten gut og såleis eit harmonisk menneske og vaks opp utanfor Odda, bygde han Far hytte på Hildalsstølen. Den gongen skulle slikt ikkje koste noko, og aldri seinare heller for Far min, og det var eit blodslit av tømmerhogst til gamle Sagi som gjekk på vasskraft og krisematerial frå krigen og løypestrenging og mursteinsbering og dugnadskøyring med sju bønder med hest og slede til og frå og fram. Slik var det i '55. Og alle brørne mine måtte hjelpe til. Mens eg var berre minst og for liten eg. Til og med for lett til å sitje på planken og lese gamle Det Beste mens Far handhøvla kvistvridd furu til golvplank bord for bord. Og det var berre bra. For det var Far som sto med æra da hytta sto ferdig med golv inni. Du blir ikkje Mann i Norge før du har bygd ditt eige hus! Slik var det i '55. Slik er det kanskje enno? Eller finst det alternativ?

Treng vi alternativ? Sidan brukte vi hytta ofte. Vi måtte gå sjølvsagt, stigen opp Hildalsberget, som er ein del av det som eingong var pilgrimsvegen til det heilage krusifikset i Røldal eller vidare til Telemark for usæle sjeler med andre ting i tankane. Målt i høgde over havet er skilnaden ikkje stort meir enn 600 meter, så når ein var blitt stor gut og det var lite lønt å sutre meir, gjekk turen opp greit på halvannan time. Fortare ned, sjølvsagt. Men dei større brørne heldt alltid forspranget i registrert rekordtid, enda eg vaks og sprang alt eg kunne.

Det er mange år sidan no. Geitesprang ned bratte lier ville vere livsfarleg på gamle bein i dag. Berre tenk på lårhalsen, for eksempel. Derfor, når eg i tankane enno kan gå min barndoms stig til støls, meter for meter, steg for steg, stein for stein, er det alltid oppover. Over Telemyr (alltid nygrøfta, med rumpetroll der du hoppar over), Skitsvell (alltid isete om vinteren), Brurastol (der brura og hesten kvilte, gravid kanskje, på veg til krisegifting i Røldal den tid dei ikkje hadde prest i Odda), tungt opp. Tungt opp Stokkakleiv langs mosegamal attgløymd hoggen stein og halvrotne strangar (alltid pause der, sjå pent utover, sitje roleg og ikke ramle utfor), lik gjerdet opp til Jogarden og grinda der, dessverre ned igjen til Gatnaskil (der vegen deler seg som han skal), krypande Maurabrekko over Brekkehaugen opp til Skorvene (drikke det kjølege vatnet og kjenne brisen svalnar). I Smisdalen sparkar du enno lett opp slagg frå myrmalm under lyngen, forbi Sagi som no arbeidlaus står og sig i hop attmed fossen sin, Budeiehølen, Steinhjarta i si berghylle, Bruhaugen med si bru, og du er nesten framme, berre siste stykket langs elva. Slik Hemingway drog på sin fisketur, kan eg berre late att augene når eg ikkje får sove og gå denne stigen i tankane, steg for steg. Eg sovnar aldri av det, men om eg likevel til slutt ser på klokka, har det gått akkurat halvannan time.

Slik er det i VR. Om eg no går den verkelege stigen i dag, førti år seinare, er det mangt og mye som ikkje stemmer. Skogen er heilt feil, for eksempel. Der det før var eit utsyn skapt til å setje støkk i pysete austlendingar på besøk med høgdeskrekk, går du no i ein tunnel under tunge lauvtrekroner.

Og denne forferdelege grana! Ikkje berre han Jo'an's og arbeidslaget hans, men også vi små blei kommandert ut gruppert i skuleklassar og einsatsgrupper ein gong i året på skogplanting. Slik gjorde dei oss medskuldige i raseringa av Vestlandet. No står juletreskogane der i liene og kan aldri hoggast. For grana kveler graset, og no er det granrøtene åleine som held jord frå utvasking. Utvasking, ja. Dette er Vervarslinga for Vestlandet. Siste tretti døgn. Høgg du no, reiser siste rest av jord og er tapt for alltid. Ingen ting kan vekse der meir.

Og frost kan fritt sprenge stein. Ras var vi vane med. Ras er greit nok, det veit du korleis ser ut, det har du sett på teve, snøras i Odda for eksempel, det i '93. Men veit du at ras luktar? Veit du korleis ras luktar? Eingong ned Hildalsberget i eit forferdeleg uver og skodda sto som ein vegg framfor, lukta det brått ras. Vi gjekk ikkje lenger i reine skodda, ho var jamnblanda med steinstøv. Noe forferdeleg hadde akkurat skjedd der framme. Inni der ein stad. Men kva? Eldstebror min vera som ein ulv. Så sprang vi - . Enno i dag kan eg tilfeldig gå forbi eit puslete hoggeri, og ein liten eim knust stein er nok til at angsten frå den gong i barndomen er der, høgg til.

Men det var ikkje berre Hildalsberget, ikke berre tur til hytta. Vi gjekk på tur ifrå hytta og. Da var det kanskje ikkje så mange alternativ. Terrenget styrer Vestlandsturar; det måtte helst bli langsetter og innover dalen. Denne Hildalsdalen tøyer seg mot vest nordvest, og løfter seg i trappesteg mot det som bak alle blånar omsider skal bli til Hardangervidda. Først er det paddeflatt og heiter Storemyr og har blitt dyrka opp til fellesbeite for over tjue år sida. Men enno ikkje når eg let att augene. Så kjem vesle Skitarbrekko der kyrne syntest det røynte på, Instestølen der det berre er fire små sel, og så i sving mot høgre der du kryssar Strifalli ned frå Strifallsbotnen i vest kjem verkeleg første trinn opp forbi Dyrfoss. Da eg var liten trudde eg dei sa Dørfoss, for fossen heng som eit breitt forheng over kanten, og bak det forhenget er det ei dør og bak den døra sit det eit troll. Men ingen trudde på meg da heller. Derfor sit trollet der enno og kan ikkje komme ut.

Så flatar dalen ut igjen og heiter Storebotnen. Den er stor og brei og duvande i landskapet. Steinhytto er berre ein stor stein der det passar å ha pause, innunder om det regner, Trehytto er berre to rotne stokkar etter det som kanskje eingong var det. Men da har bjørka sagt farvel og gråfjella reiser seg på begge sider, meir og meir, og klemmer seg innpå deg. Til dalen sluttar brått, tvert av, i ein flat frontvegg fire hundre meter rett til vers. Ingen veg vidare, trur du. Men ser du nøyare etter, ser du at berre øvste halvdelen er verkeleg absolutt loddrett. Og meir enn det, i høgd med denne overgangen fossar det ut ein kvit foss frå høgre bildekant. Ser du det? Ser du bildet? Da må det vere ein åpning gjennom der, ei kløft, ein utveg. Og det er det. Dette er det andre trinnet i trappa og heiter Kvannskorbakken.

Den kunne vere fæl og farleg vinter og vår, dit noen har plassert påska. Eingong mista eg nesten Far min slik: Det hadde seg slik at skaren låg så knallhard det året, spesielt i skuggen øvst innunder berget, mens Kvannskorfossen gjekk åpen og dundrande nedanfor i isjuvet sitt. Eg var berre heimom på ferie, Far var sprek nok i 70-åra, og det er på heimtur i frå Orravatni at dei dumme gamle rundslitne treskia hans glid da vi stiltrar oss over det kritiske punktet. Han fell men legg seg flat så friksjonen stansar han såvidt. Han løfter ei hand og glid straks ein kvartmeter til mot fossen. Han prøver ein fot og det same skjer igjen. Han kan ikke røre seg. Han er hjelpelaus. Han er sjanselaus. Eg ser ned på han og ser brått at han er jo ein liten gammal mann! Så hakkar eg steg for steg fotfeste i snøen, kjem meg på nedsida og får omsider banka stavar og ski gjennom skarelaget så han får feste til å stablast opp. "Dette fortel vi aldri til mor di", var det einaste han sa, og vi gjekk heim, og han skreiv kryptisk i hytteboka om gamle kallstratten som byrja å bli mjo i knea. Og vi fortalde det aldri, og mor er ein-og-nitti no og må aldri få lese dette.

Har du blitt stor gut og greier Kvannskorbakken, får du bli med inn i sjølve Høkjebotnen. Den er slett ikkje så flat, og Tverrelvi kan vere stri å vasse over og så bitande kald om knea! Så kjem det tredje trinnet i trappa, bergskorene langs stryka opp til Orravatni. Du er sliten og den vegen er slett ikkje bygd for folk. Nokon stig finn du aldri over svaberga. Aldri trur eg ha gått akkurat same ruta opp eller ned. Likevel, du kjem fram, over ryggen til sist, og vatnet ligg endeleg framfor deg, magisk blinkande. Det skal visstnok vere stor fisk der, Ranndolf kom eingong langt seinare heim med ein to-kilos tjuvfiska aure i sekken, men akkurat det gir du blanke faen i der du velter deg overende i lyngen og er minst men har likevel fullt krav på din del av nista andre har bore. Fins det Kvikklunsj, kanskje? Ånei, du, ikkje i min barndom, ikkje. Men vi klaga ikkje, for vi visste ikkje betre. Det skal visstnok vere eit Orravatn til, rett innafor og berre femti meter høgare, men det gir du enda meir faen i for ikkje ein meter til. Så det skal gå mange år og du har fått kviser før du får sett at det faktisk er sant.

Og det ligg ei verd og ventar bak begge Orravatni også.

Men den får du aldri sett, for no har vi brukt både tre eller fire timar på vegen, og pause må vi berre ha, og vi må jo heim igjen til hytta også, før kvelden. Slik er dagsturar drepande deterministiske.

Så eg kom aldri lenger enn til Orravatni.

Likevel. Eg var berre minst. Men det fanst store og sterke gutar og nesten vaksne menn. Menn som var Menn. Så ein påskekveld, det hadde blitt mørkt, kjem Laffen Oppedal og to til, til støls på ski og har gått heilt frå Litlos på ein dag. Litlos, kva var det? Langt bak Orravatni ein stad der aust låg der eit Litlos. Eit Litlos der Menn som var Menn kunne gå til eller frå som dei ville. Om ikkje på ein dag og ei halv natt, dei færraste kunne det, sjølv på ski og strålande skareføre. Likevel. Så fanst det eit Litlos, og eg smakte på ordet og gløymde det aldri.

Sjølv om eg reiste frå Odda straks sjansen var der i '67. Og aldri såg meg tilbake.

Mange år seinare, i Trondheimen, der jærbuen Yngvar lærte oss andre å spela på hest og all den synd som der høyrer til, ikkje minst på gamlekafeen på Leangen, der dei måtte ha ein ekstra mann tilsett berre til å tørke dogg av rutene kvar gong oddsen og spenninga passerte sveittepunktet for Dahls pilsner øl. Der, mange år seinare, dukkar dette ordet opp. "Litlos?", seier han. "He du kje vore på Litlos? Adle he då vore på Litlos." Eg spør kvifor adle har det. "Fordi det e einaste plassen på heila viddo der di sele øl." Eg spør korleis adle kjem seg dit. "Å du lyte gå. Men du kan komma ifrå sør eller ifrå nord, eller ifrå aust te og me." Da sver eg ein stille, evig og heilag eid for meg sjølv: Eg skal aldri setje min fot i dette Litlos før den dagen eg rid rett inn med solnedgang i ryggen ifrå Vest. Noja, rid og rid. Men du skjønar poenget.

Mange år seinare, det har blitt '99 og eg femtiåring og bestefar, men enda har det aldri blitt tid. Til å styre eige liv, for eksempel. Som da eg var liten gut er det dei andre, dei vaksne, som bestemmer og seier seinare, kanskje. Ein gong. NTNU seier lag eksamen og sensur da, og tidsfristar og søknaden må signerast av fakultetsdirektøren som er reist på ferie. Og sluttrapport. Og kontinuasjonseksamen i august. Sjølvsagt har du krav på ferie, lille venn, alle har da det, men det må bli seinare, kanskje. Ein gong. Og så er det den store og herlege og varleg innfløkte familien spreidd ut over fire generasjonar med alle sine skilsmisser og søskenkjærleik i alle variantar. Og alle har sine behov og ønske og krav i kompatible og inkompatible kombinasjonar. Og ferieplanar distribuert over og utover familiehytter, land og utland, blir både eit rebusløp og ein kabal. Der eg er jokeren. Det er greit å vere joker. Alt går greit til slutt. Kjekt med jokeren, som fyller ut og passar til alt.

Men eg likar det engelske "wild card" betre. Tenk deg meg i baren: "Lady, I'm the Wild Card. Just call me *.*. Some play it hard to get. I play it hard to want". Du kjenner den? Men kvar kjem slike absurde uttrykksbehov ifrå? Trykket av familie; der er så mange forventningar, forventningar med liten f og med stor F. Det er eit trykk som bygger seg opp og bygger seg opp over tid, som til slutt skaper allergi. Eg har fått forventnings-allergi! Om du syns det høyrest sjukt ut, unn meg da litt terapi! Eg må berre ut og puste litt. Eg må berre ha ei lita ferieveke som er berre min ferie. Som er berre det eg vil. Men kva i all verda er det eg vil? Med livet mitt? Med ferien min?

Lang pause; gå gjerne ein tur i kjøleskapet her.

Da slår det meg: Eg vil jo til Litlos.

Tida er inne. No. Eller aldri.

Da får det bli no. Eg tar fram kartet. Gjer det, du og! Gjerne Statens Kartverk Hardanger-Vidda Vest 1:100 000. Ekvidistanse, Contour interval, Ekvidistanz 20 m. Misvisning (Declination) 1993, relativt rutenettnord. 1EW. Avtar årlig 0,1E, seier Cappelens Kart- og Reisehåndbøker. Og sjå: Mellom Tyssevassbu i nord og Middalsbu i sør, frå der landet blir avhogd av fjorden i vest og til Litlos i aust, ligg eit land der ingen Den Norske Turistforening med T-maling i spann eller andre autoritetar har spunne sitt nett eller sett sin fot.Dette er Landet Vest for Litlos.

Sterke krefter trugar dette Landet. Lengselen etter Litlos er ei sterk kraft. Enkelte med større ressursar og sterkare drifter måtte berre svikte til slutt, i allianse med ukjente makter og motiv varda dei seg veg like inn og sette midtvegs sitt eige hus og kalla det Tyssevassbu. Slik vart Landet delt og halvert mot det det var i min barndom. Og illegal oddaslask er no observert snikande i lendet og i sprett frå stein til stein; etter dei ligg eit dryss av uautoriserte raude T-ar utover. DNT er sturen og sur og likar det ikkje. Men slik er det klart at Tida og Utviklinga vil etter kvart male dette Landet i filler. Men ikkje enno.

Dette er Landet Vest for Litlos. Kva Lov gjeld der?

Det er på tide å finne ut. Det er berre eit par problem: (Fylg med, fylg med. No vert det spanande!)

Neste bolken

Kjetill <kjetill.oestgaard@chembio.ntnu.no>


Flere bidrag til valevatn@uib.no